Rzemiosło łomżyńskie do 1939 roku

Początek rzemiosła w Łomży

Początki rzemiosła na terenie miasta Łomży datują się od XV wieku. W roku 1535 istniał w Łomży cech czapników, gdzie wyrabiano czapki huzarskie, półkanki, gołki, grubki, kapce czyli pilśniaki męskie i damskie, kapelusze koronkowe. W roku 1570 w Łomży istniało wg rejestrów poborowych 177rzemieślników oraz 44 czeladników- wszyscy zrzeszeni w jednym cechu. W XVI wieku było w Łomży ponad 230 różnych rzemieślników. Liczba ta nie jest pełna, ponieważ w mieście znajdowali się rzemieślnicy nie objęci rejestrami poborowymi. Pierwsze uchwały cechowe zostały wydane w Łomży już w XV wieku Janusz II nadał w roku 1478 różne nowe i potwierdził stare prawa cechowi skórników, w roku 1488 zaś nadał cechowi kupieckiemu. W dniu 17 grudnia 1578 roku Stefan Batory konfirmował uchwalone i zatwierdzone przez burmistrzów i rajców w roku 1575 i 1576 statuty cechów rzemiosł różnych: kowali, koltarzy „koczielników” , ślusarzy, mieczników, stelmachów, bednarzy, tokarzy, kołodziejów, stolarzy i zameczników. Dnia 20 listopada 1591roku król Zygmunt III zatwierdził statut cechu kupieckiego. Dnia 25 czerwca 1593 roku zebrani na ratuszu rajcowie, burmistrz i przedstawiciele różnych rzemiosł uchwalili własne statuty cechowe „obyczajem miast głównych koronnych, Krakowa, Poznania i Warszawy” . Takie zrównanie w prawach cechów łomżyńskich z cechami miasta Krakowa, Poznania i Warszawy świadczy o silnej organizacji cechowej, o wysokim poziomie, szybkim rozwoju rzemiosła. Liczba cechów świadczy o znaczeniu miasta. W Łomży w XVI wieku było ponad 20 rzemiosł zorganizowanych w cechy, co stanowi znaczącą liczbę w porównaniu z innymi miastami mazowieckimi. Statuty różnych cechów nie wiele różniły się od siebie, czasami tylko wstępem i zakończeniem. W Łomży przy końcu XVI wieku istniał również cech- bractwo literatów będący wyłącznie bractwem kościelnym. Należeli do niego mieszczanie znający litery i nuty, ponieważ śpiewali psalmy , hymny i pieśni kościelne. W Łomży bractwo literackie im. Św. Anny zostało założone w 1579 roku przez ks. Dymitra Solikowskiego, proboszcza Łomżyńskiego, późniejszego arcybiskupa lwowskiego.

Donata Godlewska „Łomża- dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej XI wieku-1795r.

Rzemiosło łomżyńskie przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym było bardzo prężnym środowiskiem w mieście. Rzemieślnicy byli zrzeszeni w ośmiu cechach branżowych. Do roku 1914 prowadzili oni tylko roboty II i III kategorii. Dopiero po uzyskaniu niepodległości przez Polskę uzyskali Żydzi pełne prawa rzemieślnicze i mieli swój własny Cech i Zarząd. W czasie wybuchu II wojny światowej i podczas wojny wielu naszych rzemieślników wzięło udział w walce z najeźdźcą hitlerowskim na różnych frontach, tak kampanii wrześniowej jak i całej wojny. Miedzy innymi byli to rzemieślnicy: Bilski Kazimierz - kowal, Podchul Czesław - cholewkarz, Grzelczak Zygmunt - szewc, Kozłowski Piotr - szewc, Kossakowski Piotr - szklarz, Mścichowski Karol - malarz, Bączek Piotr - kowal, Żebrowski Henryk - kowal, Niklewicz Antoni - murarz, Zaorski Edward - szewc, Kacprzyk Franciszek - stolarz. Np. Bilski Kazimierz był żołnierzem Brygady Strzelców Karpackich, która walczyła na Monte Cassino.

7 II 1545, Kraków, Zygmunt Stary, król polski, potwierdza przywilej księcia Janusza II Mazowieckiego wydany w Łomży feria 3 vigilia Conversionis Pauli, 1478 roku, w którym książę ustanawia cech kuśnierzy w Łomży. Ze zbiorów Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie Dnia 20 lipca 1591 r. król Zygmunt III zatwierdził statut cechu kupieckiego. Dnia 25 czerwca 1593 r. zebrani na ratuszu w Łomży rajcowie, burmistrz i przedstawiciele rzemiosł: stelmachów, bednarzy, tokarzy, kołodziejów, szkatulników (zameczników), stolarzy – uchwalili własne statuty cechowe obyczajem miast głównych koronnych, Krakowa, Poznania i Warszawy. Na czele cechu rzemiosł różnych stało czterech cechmistrzów wybieranych rokrocznie spośród starszych majstrów cechowych. Liczba cechów świadczyła o znaczeniu miasta i szybkim rozwoju rzemiosła. W Łomży w XVI w. było ponad 20 rzemiosł zorganizowanych w cechy, co stanowiło znaczną liczbę w porównaniu z innymi miastami mazowieckimi. Wiek XVI był rzeczywiście „złotym wiekiem” dla rozwoju miasta i rzemiosła. Od XVII w. zaczyna się powolny lecz nieustępliwy, a dla nas dziś wręcz nieprawdopodobny regres. Łomża licząca na początku XVI w. około 3300 mieszkańców w 1676 r. liczy raptem 300 osób. Złożyły się na to liczne klęski żywiołowe (od 1521 do 1751 r. aż 5 wielkich pożarów miasta) wielkie powodzie w 1600 i 1631 r., klęski nieurodzajów. Wielkie pasma morowego powietrza – czyli zaraz spowodowały, że od 1504 r. aż po 1711 rok od zaraz wymarło w Łomży i okolicy ponad 1000 ludzi. Duże zniszczenia i straty spowodowały wojny szwedzkie w XVII wieku i początkach XVIII w. Regres w rzemiośle w wieku XVIII najprościej można prześledzić na podstawie danych samej Łomży. Dokładnie w 1791 r. według urzędowego spisu wylicza się w Łomży obecność 13 piekarzy, 2 grabarzy, 2 kuśnierzy, 3 kowali, 15 szewców, 3 stolarzy, 8 krawców, 1 kołodzieja, 2 garncarzy, 2 młynarzy i rzecz niezwykła aż 18 szynkarzy. Na ogólną liczbę zatrudnionych 471 mężczyzn – rzemieślnicy stanowią 51 osób. W spisie tym zupełnie brak takich rzemieślników jak murarze, zduni, cieśle i szklarze co świadczy o kompletnej stagnacji w rozbudowie miasta. W końcu XVIII w. w Łomży rzemieślnicy stanowią zaledwie 20% stanu rzemieślników występujących w XVI w. Utrata niepodległości. Rządy zaborcze, wyniszczający kraj krótki okres Królestwa Warszawskiego i niewspółmiernie duży wysiłek wojenny w epoce napoleońskiej nie poprawiają sytuacji w rzemiośle. W II połowie XIX w. rząd carski w zasadzie pozbawił organizacje cechowe ich roli a w 1883 r. wręcz zlikwidował cechy. Nie przyjęła się wielka forma zorganizowania kapitalizmu na ziemi łomżyńskiej. Dane zebrane przez Centralny Komitet Statystyczny Cesarstwa Rosyjskiego w 1892 r. wykazują kwestionariusze wypełnione w Łomży przez 334 majstrów, 206 czeladników i 170 uczniów, zatem razem przez 710 osób. Jest to największy zbiór z miast północnego i wschodniego Królestwa Polskiego, wykazujący prawie pełną reprezentatywność terytorialną .Wśród majstrów łomżyńskich przewodzili szewcy (82), przed krawcami (62), stolarzami (34), ślusarzami, blacharzami i kotlarzami (24), piekarzami chleba i cukiernikami (23), cieślami, kotlarzami i kołodziejami i innymi „pracującymi w drzewie” z wyjątkiem stolarzy (20), rzemieślnikami budowlanymi czyli kamieniarzami. Zdunami i malarzami (13), producentami wyrobów precyzyjnych, w tym złotnikami i zegarmistrzami (13, grupą specjalności rzadziej występującymi (13), producentami konfekcji a więc bieliźniarkami, rękawicznikami i pończosznikami (12), kowalami (9), introligatorami (7), czapnikami (6), farbiarzami (6), rzeźnikami i wędliniarzami (6), rymarzami i powroźnikami (3), garncarzami (1). W sumie była to kolejność podobna, jak w większości miast. Specyficzny jednak był przekrój narodowościowy rzemiosła. Ogółem na 334 majstrów było 65 % Żydów, 32 % Polaków, 1,8 % Niemców i 0,9 Rosjan. Wydarzenia z lat 1905-1907 jeszcze mocniej zróżnicowały łomżyńskich rzemieślników. O wpływy w tym środowisku zabiegali narodowi demokraci i powstające wówczas ogniwa PPS i SDKPiL, ugrupowania żydowskie. Rzemieślnicy zdominowali organizację Bundu, uchodzili w swej masie za zrewoltowanych radykałów, bo też ci najmłodsi i biedniejsi niewiele mieli do stracenia, a więcej mogli zyskać. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. po przeszło120-letniej niewoli wywołało spontaniczną inicjatywę rzemiosła mającą na celu reaktywowanie organizacji cechowej na terenach wschodnich. (…) W pierwszych latach okresu międzywojennego powstaje na terenie województwa białostockiego 68 cechów. (…) 22 października 1929 r. powstaje Izba Rzemieślnicza w Białymstoku. W 1930 r. spadek produkcji i obrotów rzemiosła w stosunku do 1929 r. wynosił od 10% do 60% i najsilniej dał się odczuć w grupach rzemiosł metalowych, włókienniczych i skórzanych. Organizacje cechowe przerwały swoją działalność po wybuchu II wojny światowej. Po napaści Niemiec na Związek Radziecki istniejące nieliczne polskie zakłady rzemieślnicze podlegały ekspozyturze niemieckich władz. Mimo ogromnej dyskryminacji ludności polskiej przejawiającej się również w dziedzinie zaopatrzenia w podstawowe artykuły rynkowe, zakłady rzemieślnicze warunkach ciężkiego terroru, ciągłego napięcia i szykan wykonywały ważne dla społeczeństwa usługi przeważnie krawieckie, szewskie, ślusarskie młynarskie oraz zatrudniały, często fikcyjnie, pracowników chroniąc ich przed wyjazdem na roboty do Rzeszy. W czasie okupacji nie działały ani cechy ani zrzeszenia. Rzemieślnicy w większości podzielili losy całej ówczesnej ludności polskiej. Ginęli w obozach koncentracyjnych, brali udział w walkach na wszystkich frontach II wojny światowej. Całkowitą zagładę poniosło rzemiosło żydowskie, które od XVII w. stanowiło na ziemi łomżyńskiej znaczny odsetek warsztatów.